Di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố
Di tích cấp Thành phố năm 2010 · Tên chữ: Phúc Lâm Tự
Tọa lạc trên khu đất cao ráo giữa làng Giao Quang, chùa là không gian tu học, sinh hoạt Phật giáo trang nghiêm của người dân, đồng thời từng là cơ sở sơ tán và nuôi giấu vũ khí thời kỳ kháng chiến cứu nước.
Chùa Giao Quang, tên chữ là Phúc Lâm tự (nghĩa là 'chùa mang lại sự phúc lành như rừng lớn'), là ngôi chùa cổ kính tọa lạc tại trung tâm không gian cư trú truyền thống của làng Giao Quang xưa, nay thuộc Tổ dân phố Quang Tiến, phường Tây Mỗ, thành phố Hà Nội. Ngôi chùa là trung tâm sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng và văn hóa tinh thần đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với cộng đồng dân cư địa phương.
Trong cùng khuôn viên di tích, Chùa Giao Quang thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng thờ Phật Bắc tông, tín ngưỡng thờ Tổ (chư vị Tổ sư đã viên tịch) và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ / Tứ phủ, phản ánh nét đặc trưng sâu sắc trong đời sống tâm linh của người Việt đồng bằng Bắc Bộ.
Bên cạnh giá trị tôn giáo, Chùa Giao Quang còn là một 'địa chỉ đỏ' cách mạng kiên trung: cơ sở bí mật nuôi giấu cán bộ kháng chiến chống Pháp, đồng thời là địa điểm sơ tán, đào tạo an toàn của Trường Trung cấp Y Hà Nội và Trường Quân Y thuộc Bộ Tư lệnh Đặc công 305 trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước ác liệt.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật, ngày 15/3/2010, UBND Thành phố Hà Nội đã ban hành Quyết định số 1182/QĐ-UBND chính thức xếp hạng Chùa Giao Quang là Di tích Lịch sử - Kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố.
Chùa Giao Quang được khởi dựng từ khá sớm trong quy hoạch tổng thể về kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng làng xã truyền thống vùng Mỗ. Căn cứ vào hệ thống di vật hiện bảo tồn tại di tích — tiêu biểu là tấm bia đá 'Hậu Phật bi ký' lập năm Minh Mệnh thứ 19 (1838), chuông đồng cổ 'Phúc Lâm tự chung' đúc năm Thành Thái thứ 14 (1902) và 22 pho tượng tròn mang phong cách điêu khắc thế kỷ XIX — các nhà khoa học xác định ngôi chùa được khởi dựng muộn nhất là vào thời Nguyễn, trước năm 1838.
Trong quá trình tồn tại, di tích đã trải qua nhiều đợt tu bổ lớn nhờ sự cúng tiến công đức của cộng đồng: Năm 1915 (Ất Mão), sau trận vỡ đê Liên Mạc làm ngập vùng Mỗ, dân làng đã quyên góp tôn tạo lại tòa Tam bảo; năm 1918 tu sửa chùa đồng thời với đợt đại trùng tu Đình Giao Quang; năm 1928 (Bảo Đại thứ 3) đại trùng tu tòa Tiền đường, dấu mốc ghi khắc rõ trên câu thượng lương: 'Bảo Đại tam niên'; năm 1930 (Bảo Đại thứ 5) trùng tu tổng thể quy mô lớn, khắc ghi trên văn bia 'Công đức bi ký' ca ngợi chùa là chốn danh lam thắng cảnh tươi đẹp.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945–1954), chùa là cơ sở bí mật nuôi giấu cán bộ vùng Liên Bắc, cất giấu vũ khí và là nơi tập hợp lực lượng dân quân du kích thôn Giao Quang phối hợp chiến đấu tiêu diệt giặc tại bốt Mỗ, bốt Ngọc Trục và bốt Trung Văn.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, chùa là nơi tiếp nhận, che chở cho Trường Trung cấp Y Hà Nội sơ tán và đào tạo 2 khóa học (1966–1972). Đặc biệt từ năm 1970 đến 1985, Trường Quân Y thuộc Bộ Tư lệnh Đặc công 305 đã chọn chùa làm căn cứ sơ tán, huấn luyện cán bộ y tế phục vụ chiến trường.
Thời kỳ đổi mới, năm 1992 chùa xây dựng cổng và tường bao; năm 2004 xây dựng Nhà Mẫu riêng biệt; ngày 15/3/2010 được UBND Thành phố Hà Nội xếp hạng Di tích Lịch sử - Kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố.
Chùa Giao Quang hội tụ trọn vẹn giá trị lịch sử cách mạng hào hùng, giá trị văn hóa tín ngưỡng tiền Phật hậu Mẫu bao dung và giá trị kiến trúc điêu khắc cổ truyền độc đáo.
Sự tồn tại của Chùa Giao Quang cùng với Đình Giao Quang và Miếu Hàm Rồng đã tạo nên bộ khung thiết chế văn hóa - tâm linh hoàn chỉnh của làng Kẻ Quánh cổ truyền.
Dấu ấn cách mạng trong hai cuộc kháng chiến — nơi nuôi giấu cán bộ Liên Bắc, cất giấu vũ khí và cơ sở sơ tán của Trường Quân Y Bộ Tư lệnh Đặc công 305 — khẳng định ngôi chùa là một 'địa chỉ đỏ' kiên trung trong lòng Thủ đô.
Chùa là nơi duy trì nếp sống đạo lý 'Uống nước nhớ nguồn', hướng thiện cho bao thế hệ cư dân địa phương. Sự phối thờ hòa quyện giữa Phật giáo Bắc tông, tín ngưỡng thờ Tổ và tín ngưỡng thờ Mẫu thể hiện sức sống bền bỉ và bản sắc tâm linh làng quê đồng bằng Bắc Bộ.
Chùa bảo tồn mặt bằng kiến trúc chuôi vồ (chữ Đinh) truyền thống với kết cấu khung gỗ bào trơn đóng bén tinh tế, hệ vì 'giá chiêng - chồng rường' vững chắc, cùng cảnh quan sân vườn, ao chùa và vườn tháp mộ hài hòa, tĩnh tại giữa lòng khu dân cư.
Chùa lưu giữ bộ sưu tập di vật phong phú về chất liệu: 22 pho tượng Phật tròn sơn son thếp vàng thế kỷ XIX–XX, tấm bia đá 'Hậu Phật bi ký' lập năm Minh Mệnh 19 (1838), bia 'Công đức bi ký' năm 1930, đại hồng chung 'Phúc Lâm tự chung' đúc năm Thành Thái 14 (1902), cùng các bức hoành phi, câu đối và cửa võng chạm thủng nghệ thuật.
Hệ thống thờ tự tại Chùa Giao Quang được bài trí tôn nghiêm theo chuẩn mực chùa làng Bắc Bộ theo mô hình 'Tiền Phật hậu Mẫu', bao gồm 3 không gian thờ tự chính: Tòa Phật điện Tam Bảo, Nhà Tổ và Nhà Mẫu.
Thượng điện là nơi tôn nghiêm nhất với hệ thống tượng Phật xếp đặt theo các hàng bậc từ cao xuống thấp: Hàng thứ nhất: 3 pho Tam Thế Phật biểu trưng cho sự tồn tại vĩnh hằng của Phật pháp trên trục thời gian Quá khứ - Hiện tại - Vị lai. Hàng thứ hai: Bộ Di Đà Tam Tôn gồm Đức Phật A Di Đà ngồi thiền định ở chính giữa, Bồ tát Quan Thế Âm (cứu khổ) bên trái và Bồ tát Đại Thế Chí (trí tuệ) bên phải. Hàng thứ ba: Bộ tượng Hoa Nghiêm Tam Thánh. Hàng thứ tư: Bộ tượng Tứ Bồ Tát, Ca Diếp, A Nan và Ngọc Hoàng Đại Đế. Hàng thứ năm: Tòa Cửu Long - Thích Ca sơ sinh trong vòng quấn của 9 con rồng, hai bên có Nam Tào, Bắc Đẩu, Phạm Thiên và Đế Thích.
Tại gian Tiền đường: Bên trái đặt ban thờ Đức Ông (Cấp Cô Độc) cùng tượng Già Lam và Chân Tể; bên phải đặt ban thờ Đức Thánh Tăng (A Nan Đà) cùng tượng Diện Nhiên Đại Sĩ.
Nhà Tổ gồm 3 gian 2 dĩ nằm liền kề bên trái tòa Tiền đường. Gian giữa tôn trí tượng Sư Tổ Bồ Đề Đạt Ma trong tư thế thiền định dưới bức đại tự 'Tông Phong Vĩnh Chấn' và 'Lịch Đại Tổ Sư'.
Hai bên phụng thờ chư vị Tổ sư đã từng trụ trì tại chùa và viên tịch, thể hiện đạo lý 'Tôn sư trọng đạo' và truyền thống tiếp nối ngọn đèn trí tuệ của Phật giáo truyền thống.
Nhà Mẫu được xây dựng riêng biệt phía bên trái sân chùa. Chính giữa đặt khám thờ Tam tòa Thánh Mẫu (Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ) cùng các vị Quan Hoàng, Tứ vị Chầu Bà, Cô Cậu sơn son thếp vàng rực rỡ.
Bên trái đặt động Sơn Trang non bộ bằng đá thờ Mẫu Thượng Ngàn; bên phải đặt ban thờ phụng Đức Thánh Trần (Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn), phản ánh trọn vẹn tín ngưỡng dân gian của người Việt.
Chùa Giao Quang tọa lạc trên gò đất cao ráo, rộng rãi, thoáng mát giữa lòng khu dân cư TDP Quang Tiến. Bố cục tổng thể bao gồm: Cổng chùa, Sân trước, Ao chùa, Khu tháp mộ sư, Chùa chính (chữ Đinh), Nhà Tổ và Nhà Mẫu.
Cổng chùa xây gạch nối liền hệ thống tường bao quanh khuôn viên. Phía trên cổng đắp bức cuốn thư đề 3 chữ Hán 'Phúc Lâm tự' (福林寺), đỉnh đắp mặt hổ phù và trụ biểu búp sen thanh thoát. Hai bên cổng bổ khung đắp câu đối Hán Nôm răn dạy điều thiện.
Bờ nóc mái ngói ta của tòa Tiền đường đắp nổi đề tài 'Lưỡng long chầu nguyệt' cùng bức cuốn thư tên chữ của chùa, tạo điểm nhấn mỹ thuật cổ kính trên nền trời xanh.
Tòa Tiền đường gồm 3 gian xây gạch kiểu tường hồi bít đốc tay ngai, mái lợp ngói ta truyền thống. Phía trước hai hồi xây trụ biểu lồng đèn đỉnh đắp trái giành.
Tòa Thượng điện nối liền vuông góc với gian giữa Tiền đường ăn sâu về phía sau tạo thành mặt bằng chữ Đinh (chuôi vồ). Xung quanh xây tường gạch kín che chắn gió mưa, bên trong tôn nền bệ gạch nhiều bậc từ cao xuống thấp làm nơi ngự cho Phật điện.
Bộ khung chịu lực liên kết bởi 4 bộ vì: 2 vì hồi làm kiểu 'kèo cầu quá giang', 2 vì giữa làm kiểu 'giá chiêng - chồng rường', tất cả các cấu kiện được bào trơn, bào soi đóng bén mạch lạc và liên kết mộng khít khao.
Trên câu thượng lương gian giữa còn khắc dòng chữ Hán ghi dấu đợt đại trùng tu tòa Tiền đường: 'Bảo Đại tam niên thập nguyệt' (1928), là cứ liệu vật chất xác thực khẳng định quá trình trùng hưng của ngôi chùa.
Nhà Tổ gồm 3 gian 2 dĩ nằm liền kề bên trái tòa Tiền đường, kết cấu vì kèo quá giang, nền tôn cao so với mặt sân, hiên hẹp chạy suốt mặt trước che chở cho không gian phụng tự.
Nhà Mẫu được quy hoạch xây dựng bên trái sân trước Tam bảo, tạo nên tổng thể không gian phụng thờ hoàn chỉnh theo đúng chuẩn mực chùa làng truyền thống.
Nằm tĩnh mịch trong khuôn viên rợp bóng mát là khu vườn tháp mộ chư vị Tổ sư. Các tòa tháp vuông xây bằng gạch nung cổ giật cấp 2 đến 3 tầng, đỉnh đắp hình búp sen thanh thoát, bốn góc mái tạo dáng đao cong mềm mại.
Bốn mặt tháp đắp nổi chữ Phạn trang nghiêm, là nơi lưu giữ xá lợi và tro cốt của các bậc cao tăng từng trụ trì, viên tịch tại chùa qua nhiều thế hệ.
TƯ LIỆU HÌNH ẢNH
Nhấp chọn ảnh để xem kích thước lớn kèm chú thích khảo sát chi tiết.
Dù trải qua tác động của thiên tai vỡ đê Liên Mạc năm 1915 và chiến tranh, Chùa Giao Quang vẫn bảo tồn được bộ sưu tập hiện vật quý giá khẳng định bề dày lịch sử hàng trăm năm.
Bộ sưu tập 22 pho tượng Phật, tượng Tổ và tượng Mẫu điêu khắc gỗ cổ thời Nguyễn. Tiêu biểu như pho tượng A Di Đà thế kỷ XIX ngồi kiết già trên tòa sen 3 lớp cánh sơn son, khuôn mặt từ bi, tóc bụt ốc, hai tay kết ấn Tam Muội; Tòa Cửu Long thế kỷ XX chạm khắc 9 con rồng quấn vờn bao quanh tượng Thích Ca sơ sinh.
Tấm bia đá xanh nguyên khối dựng năm Minh Mệnh thứ 19 (1838), trán bia chạm hoa văn rồng chầu mặt trời, lòng bia khắc chữ Hán sắc nét ghi nhận việc cúng tiến tiền của gửi hậu Phật vào chùa. Đây là căn cứ vật chất xác thực khẳng định chùa có niên đại khởi dựng ít nhất từ trước năm 1838.
Đại hồng chung bằng đồng cổ mang tên 'Phúc Lâm tự chung' (福林寺鐘) đúc vào năm Thành Thái thứ 14 (1902) do phật tử và nhân dân trong làng hưng công đúc tạo. Quai chuông đúc hình đôi rồng đấu lưng uốn khúc, thân chuông chia 4 múi khắc bài minh văn chữ Hán ca ngợi cảnh chùa thanh tịnh và âm vang chuông sớm thức tỉnh lòng người.
Bức đại tự hoành phi bằng gỗ quý sơn son thếp vàng rực rỡ mang bốn chữ Hán lớn 'Mẫu Nghi Thiên Hạ' (母儀天下) treo trang nghiêm phía trước khám thờ Tam tòa Thánh Mẫu, ca ngợi công đức chở che muôn dân của Thánh Mẫu.
Bức hoành phi gỗ sơn son thếp vàng mang bốn chữ Hán 'Lịch Đại Tổ Sư' (歷代祖師) treo trên gian giữa Nhà Tổ, ngợi ca công hạnh truyền thừa chánh pháp của chư vị Tổ sư qua các thời kỳ.
Bức hoành phi bốn chữ 'Tông Phong Vĩnh Chấn' (宗風永振) treo ngay dưới hoành phi Lịch Đại Tổ Sư, khẳng định nếp đạo phong thiền môn luôn được giữ gìn hưng thịnh vững bền muôn đời.
Đại tự hoành phi bốn chữ 'Tổ Ấn Trùng Quang' (祖印重光) chạm khắc chữ Hán chân phương thếp vàng lộng lẫy, ngợi ca ánh sáng tâm ấn của chư vị Tổ sư mãi rạng rỡ chốn già lam.
Đôi biển thờ chạm khắc đề tài rồng phượng uốn lượn mang chữ 'Trang Nghiêm' (莊嚴) sơn son thếp vàng rực rỡ cùng dàn binh khí Bát bửu, biểu trưng cho sự thanh tịnh và uy nghiêm tối cao nơi cửa thiền.
Tác phẩm điêu khắc đắp nổi động đá non bộ kỳ vĩ đặt tại cánh tả Nhà Mẫu, tái hiện cảnh núi rừng sơn cước nơi Mẫu Thượng Ngàn ngự trị cùng thập nhị Tiên Cô trong trang phục chàm sặc sỡ.
Các tòa tháp mộ sư xây gạch nung cổ giật cấp 2 đến 3 tầng, mái tạo đao cong, đỉnh đắp búp sen, bốn mặt đắp nổi hoa văn chữ Phạn trang nghiêm, là chứng tích lịch sử lâu đời của di tích.
Dòng chữ Hán 'Bảo Đại tam niên thập nguyệt' (1928) khắc trên câu thượng lương gian giữa tòa Tiền đường, ghi nhận dấu mốc đại trùng tu kiến trúc chùa vào đầu thế kỷ XX.
TƯ LIỆU HIỆN VẬTTƯ LIỆU HIỆN VẬT
Chùa Giao Quang là trung tâm thực hành Phật giáo của nhân dân địa phương. Hằng năm, nhà chùa tổ chức trang trọng các ngày đại lễ theo Phật lịch, đón đông đảo tăng ni, phật tử và du khách thập phương về chiêm bái, tu học.
Đang tải liên kết lễ hội…
Nhằm hưởng ứng chương trình chuyển đổi số di sản văn hóa của UBND phường Tây Mỗ, Chùa Giao Quang đã xây dựng Thư viện số hóa bao gồm: Hồ sơ khoa học xếp hạng di tích cấp Thành phố năm 2010 và Lý lịch di tích do Ban Quản lý Di tích Danh thắng Hà Nội lập; Kho ảnh chất lượng cao toàn bộ quy hoạch mặt bằng, kiến trúc Tiền đường, Thượng điện, Nhà Tổ, Nhà Mẫu, tháp mộ và cổ vật; Dữ liệu số hóa phiên âm, dịch nghĩa 3 tấm bia đá, bài minh chuông đồng Thành Thái 14 và hoành phi câu đối Hán Nôm; Hệ thống mã QR Code tra cứu thông tin tự động gắn tại cổng chùa. Công tác bảo tồn khung gỗ, kiểm kê di vật và PCCC được triển khai thường xuyên.
Địa chỉ: Chùa Giao Quang (Phúc Lâm tự), Tổ dân phố Quang Tiến, phường Tây Mỗ, thành phố Hà Nội
Thời gian lễ hội: Mở cửa đón phật tử và du khách thập phương hằng ngày (từ 07h00 đến 18h00). Đón tiếp đông đảo nhân dân vào các ngày Rằm, mùng Một và các ngày lễ lớn theo Phật lịch
Quét mã QR Code đặt tại cổng chùa để tra cứu thông tin tư liệu số hóa di tích tự động trên điện thoại.
Đơn vị quản lý: Tiểu ban Quản lý di tích Tổ dân phố Quang Tiến & UBND phường Tây Mỗ
Được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1992
Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia (QĐ số 490/QĐ ngày 22/4/1992)
Được xếp hạng Di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1993 (QĐ số 774-QĐ/BT)
Di tích cấp Thành phố năm 2025 · Khởi dựng trước năm 1720
Di tích cấp Thành phố năm 2009 · Địa chỉ đỏ kháng chiến
Di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia · Làng cổ Ba Lật
Di tích Quốc gia năm 1995 · Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ
Di tích Quốc gia năm 1995 · Thế kỷ XVII - XVIII
Di tích Quốc gia năm 1993 · Khởi dựng từ thời Lý
Di tích Lịch sử cấp Quốc gia (QĐ số 235-VH/QĐ) · Biểu tượng đạo hiếu
Di tích Lịch sử cấp Quốc gia (QĐ số 235-VH/QĐ) · Thờ Tham tụng Nguyễn Quý Kính
Di tích Lịch sử cấp Quốc gia năm 1990 · Thờ Thám hoa Nguyễn Quý Đức
Di tích Quốc gia năm 1986 · Tam Đại Vương Từ Đường